Warmtenetten worden in Nederland nog altijd gepresenteerd als een logische oplossing voor de gebouwde omgeving. Maar de vraag wanneer een warmtenet technisch, economisch en maatschappelijk echt beter is dan individuele oplossingen wordt zelden expliciet gesteld.

In plannen voor aardgasvrije wijken is het warmtenet een veelgebruikt instrument. Gemeenten, woningcorporaties en energiebedrijven kiezen er regelmatig voor als collectieve route: één bron, één infrastructuur, één leverancier. Dat is bestuurlijk begrijpelijk. Collectieve oplossingen zijn eenvoudiger te organiseren dan duizenden individuele trajecten tegelijk.

Maar eenvoudig te organiseren is niet hetzelfde als technisch en economisch optimaal. Die vraag verdient een eerlijker antwoord dan de planpraktijk doorgaans biedt.

Wat een warmtenet goed maakt

Een warmtenet is aantrekkelijk als er een grote, betrouwbare warmtebron in de buurt is die anders verloren gaat: restwarmte van industrie, afvalverbranding, geothermie of een andere bron met lage marginale warmtekosten.

Een warmtenet is ook aantrekkelijk in gebieden met een hoge warmtevraag dichtheid: appartementen, kantoren, zorginstellingen of compacte stedelijke bouwblokken op geringe afstand van elkaar. Hoe hoger de warmtevraag per strekkende meter leidingnet, hoe gunstiger de infrastructuurkosten per aansluiting.

Dat is ook precies wat publieke studies en meta-analyses laten zien: warmtenetten kunnen vooral in dichtbebouwde gebieden goed uitpakken, mits bron, temperatuurregime en gebouwvoorraad echt bij elkaar passen. Tegelijk laten diezelfde analyses zien dat de spreiding groot is en dat de businesscase sterk afhankelijk blijft van lokale omstandigheden.[1]

Wat een warmtenet kwetsbaar maakt

Een warmtenet kent ook structurele nadelen die in enthousiaste presentaties vaak te weinig aandacht krijgen.

Ten eerste: afhankelijkheid van één leverancier. Een bewoner die op een warmtenet is aangesloten, kan niet overstappen. Juist daarom onderzoekt de ACM de financiële rendementen van warmteleveranciers en stelt zij een normrendement vast om te voorkomen dat huishoudens te veel betalen.[2][3]

Ten tweede: distributieverlies. Warmte transporteren kost warmte. Dat is geen incident, maar een structureel kenmerk van elke warmte-infrastructuur. In laagbouwwijken met lage warmtedichtheid kunnen die verliezen fors oplopen.

Ten derde: de warmtebron is niet altijd zo zeker als de businesscase veronderstelt. Restwarmte uit industrie is afhankelijk van het voortbestaan en het productieprofiel van die industrie. Een warmtenet is een infrastructuurinvestering voor 40 tot 50 jaar; de bron en de vraag moeten over die hele periode blijven kloppen. Dat is geen detail, maar een hoofdvoorwaarde.

Een warmtenet is een infrastructuurinvestering voor 40 tot 50 jaar. De warmtebron en het vraagprofiel moeten over die hele periode kloppen. Dat is een aanname die meer aandacht verdient dan ze doorgaans krijgt.

Hoeveel warmte gaat er daadwerkelijk verloren?

Laten we even rekenen op de achterkant van een sigarendoosje. Warmtedistributie via een ondergronds net kost altijd energie. Het water in de leidingen staat permanent in thermisch contact met de bodem. Hoe groot dat verlies is, hangt vooral af van drie factoren: de aanvoertemperatuur, de leidingdiameter en de isolatiekwaliteit.

Voor een voorgeïsoleerde stadsverwarmingsleiding met PUR-isolatie, een bodemtemperatuur van 10°C en een ingraving van 0,80 meter, ligt het warmteverlies per meter leiding in deze orde van grootte:

Leidingmaat 60°C aanvoer 90°C aanvoer

DN50  (staal ø60mm, mantel ø140mm) 9,5 W/m 15,2 W/m

DN80  (staal ø89mm, mantel ø200mm) 9,9 W/m 15,8 W/m

DN100 (staal ø114mm, mantel ø250mm) 10,3 W/m 16,5 W/m

(Deze waarden volgen uit een eenvoudige warmtestroomberekening met isolatieweerstand plus bodemweerstand, bij λ_PUR = 0,027 W/mK en λ_bodem = 1,2 W/mK. Die aannames liggen in lijn met gangbare waarden voor voorgeïsoleerde leidingen.[4] Bij een traditioneel hoge-temperatuurnet op 90°C is het verlies structureel 60% hoger dan bij een moderne lage-temperatuurvariant op 60°C — voor precies dezelfde leiding, in dezelfde grond.)

Wat dit betekent op wijkniveau

Neem een wijk van 500 woningen. Een compacte wijk komt al snel uit op een distributienet van ongeveer 5 kilometer enkel tracé. Met aanvoer en retour samen is dat 10 kilometer leiding.

Bij een gemiddeld warmteverlies van 10 W/m kom je dan op:

·       per dag: 2.400 kWh verlies

·       per maand: 73.000 kWh verlies

·       per jaar: 876.000 kWh verlies (876 MWh)

Die rekensom is eenvoudig: 10 W/m × 10.000 m = 100 kW continu verlies, en 100 kW × 8.760 uur = 876.000 kWh per jaar.

Voor het gezamenlijke warmteverbruik van 500 woningen geven recente CBS-cijfers laten voor stadswarmtewoningen een gemiddeld verbruik zien van 20,4 GJ per woning in 2023, wat neerkomt op ongeveer 5,7 MWh per woning per jaar. Voor 500 woningen kom je dan uit op ongeveer 2.800 à 3.000 MWh warmte per jaar.[5] (Als de optimistische berekeningen voor die woningen kloppen)

Reken je met 3.000 MWh levering per jaar, dan is 876 MWh distributieverlies bijna 29 procent van de geleverde warmte.

Dat verlies treedt het hele jaar op: ook ’s zomers, ook ’s nachts, ook als de vraag laag is. Het warmtenet staat niet stil.

Bij 3.000 MWh levering en 876 MWh netverlies gaat grofweg één op de drie kilowattuur in het systeem op aan de infrastructuur voor en na die de woning bereikt.

29% verlies in het distributienet is geen incident — het is een structureel kenmerk van elke warmte-infrastructuur. Die energie wordt elke dag, elk uur, opnieuw betaald door de aangesloten woningen.

Het coördinatieprobleem van hoge aanvoertemperatuur

Veel bestaande Nederlandse warmtenetten werken nog op hoge temperaturen, vaak rond 85–90°C. Dat regime is historisch logisch: oudere gebouwen, hoge piekvraag, bestaande radiatoren, weinig comfortmarge.

Maar hoge temperatuur maakt het net fysisch en economisch slechter. De leidingverliezen stijgen vrijwel lineair mee met het temperatuurverschil met de bodem. Verlaging van de aanvoertemperatuur richting 60°C helpt dus meteen. (Van 60 naar 90 graden betekent verliesfactor van + 60%)

In de praktijk is dat echter geen knop die je zomaar even omzet. Een lager temperatuurregime vraagt om een gebouwvoorraad die daarop ontworpen of aangepast is. Zolang een relevant deel van de afnemers nog hoge temperatuur nodig heeft, blijft het hele net zwaarder draaien dan technisch wenselijk is.

De pompenergie: een vergeten kostenpost

Naast warmteverlies door de leiding is er nog een tweede structurele energiepost: de elektriciteit die nodig is om het water continu rond te pompen.

Neem voor een wijk van 500 woningen de volgende aannames: een piekwarmtevraag van 2.500 kW, een temperatuurverschil tussen aanvoer en retour van 20 K, een massadebiet van circa 30 kg/s, een drukval van 30 Pa per meter, een totale leidinglengte van 10 km en een pomprendement van 70%.

Dan volgt een volumestroom van ongeveer 0,03 m³/s, een totale drukval van 300.000 Pa, een hydraulisch vermogen van circa 9 kW en een elektrisch pompvermogen van circa 13 kW.

Houd je dat pompvermogen continu aan, dan kom je uit op 113.880 kWh per jaar, dus ongeveer 114 MWh stroom per jaar.

Bij een wijkwarmtevraag van 3.000 MWh per jaar is dat nog eens ongeveer 3,8 procent extra systeemverbruik.

De echte systeembalans

De energiebalans wordt dan: 876 MWh per jaar leidingverlies plus 114 MWh per jaar pompstroom. Samen is dat 990 MWh systeemoverhead per jaar.

Op een warmtelevering van 3.000 MWh per jaar betekent dat ongeveer 33 procent overhead. Grofweg één op de drie kilowattuur die het systeem vraagt, bereikt de woning niet als bruikbare warmte.

Dat is geen uitzonderingssituatie. Dat is wat een warmtenet in een laagbouwwijk met behoorlijke leidinglengte fysisch doet.

De Nederlandse praktijk is minder rooskleurig dan de brochures

Wie naar de Nederlandse praktijk kijkt, ziet niet echt een sector die op eigen kracht moeiteloos uitrolt. Integendeel. Het Rijk ondersteunt de aanleg van nieuwe warmtenetten met de Warmtenetten Investeringssubsidie. Die regeling staat in 2025–2026 open juist omdat veel projecten zonder subsidie financieel niet rondkomen.[6]

Dat is de werkelijkheid achter veel Nederlandse businesscases: zonder subsidie, risicodekking of publieke deelname komen veel projecten niet rond. TNO en CE Delft spreken in dit verband expliciet over de onrendabele top van warmtenetten.[4][7]

Daar komt bij dat betaalbaarheid voor bewoners een structureel probleem blijft. De ACM wijst erop dat huishoudens op een warmtenet geen keuze van leverancier hebben en onderzoekt daarom actief of rendementen redelijk blijven.[2][3]

Dat betekent niet dat ieder warmtenet per definitie mislukt. Een compact net met veel gestapelde bouw, een stabiele bron, lage temperatuur en weinig leidingmeters per afnemer kan goed uitpakken. Maar dat is niet hetzelfde als zeggen dat warmtenetten in de Nederlandse praktijk vanzelfsprekend de beste route zijn. Daarvoor is de spreiding in prestaties, kosten en risico’s simpelweg te groot.

Wanneer individuele oplossingen beter passen

Voor laagbouwwijken met lage warmtedichtheid, op afstand van grote en stabiele warmtebronnen, is een warmtenet vaak geen technisch-economische vanzelfsprekendheid maar juist een zware infrastructuuroplossing met hoge vaste kosten en structurele distributieverliezen.

In zulke gevallen zijn decentrale of kleinschalige oplossingen vaak logischer: per woning, per blok of per klein cluster. Daarmee vermijd je lange distributietrajecten, stilstandsverliezen en afhankelijkheid van één leverancier.

De keuze tussen centraal en decentraal is dus niet ideologisch maar fysisch en economisch. En precies daar gaat het in Nederland te vaak mis: de collectieve oplossing wordt te snel als standaard aangenomen, terwijl de lokale randvoorwaarden daar lang niet altijd bij passen.

In theorie kan een warmtenet uitstekend werken: een korte lus, veel gestapelde bouw, hoge warmtedichtheid, een stabiele bron, lage temperatuur en weinig leidingmeters per afnemer. In de praktijk is dat een uitzondering en geen basisrecept voor de gemiddelde Nederlandse wijk.

Bronnen

[1] Netbeheer Nederland, Meta-analyse warmtenetten, 2025.

[2] ACM, ACM start onderzoek naar financiële rendementen van 4 warmteleveranciers, 2025.

[3] ACM, Besluit redelijk rendement warmteleveranciers 2026–2028.

[4] TNO, Financiering warmtenetten, 2022.

[5] CBS, Warmteleveringen bij woningen, 2025.

[6] RVO, Warmtenetten Investeringssubsidie (WIS), geraadpleegd maart 2026.

[7] CE Delft, Factsheet onrendabele top collectieve warmtesystemen, 2023.